Miasto nad Prosną z klasztorem paulinów – co warto wiedzieć?

Odpowiedzią na hasło krzyżówkowe „miasto nad Prosną, klasztor Paulinów” jest Wieruszów – dziewięcioliterowe miasto w województwie łódzkim. To jednak nie tylko rozwiązanie łamigłówki, ale miejsce z niezwykle bogatą historią, sięgającą tysięcy lat wstecz. Warto poznać zarówno dzieje samego miasta, jak i losy klasztoru, który od wieków przyciąga pielgrzymów i turystów. Zapraszamy do lektury!

Gdzie leży Wieruszów i jak powstał?

Wieruszów ulokowany jest w południowo-zachodniej części województwa łódzkiego, nad rzeką Prosną, w powiecie wieruszowskim. Jego atrakcyjność podkreśla fakt, że ślady osadnictwa na tym terenie sięgają około 10 tysięcy lat. Archeolodzy odkryli tu m.in. pozostałości wałów obronnych grodziska z czasów kultury łużyckiej, a niektórzy badacze utożsamiają początki miasta z zaznaczoną na mapie Ptolemeusza miejscowością Arsonium.

Nazwa „Wieruszów” pochodzi od rycerskiego rodu Wieruszów, który przywędrował tu ze Śląska. Prawa miejskie osada otrzymała w 1368 roku, funkcjonując jako prywatna własność szlachecka. Położenie na ważnych szlakach komunikacyjnych sprzyjało rozwojowi handlu, ale jednocześnie narażało na częste najazdy – szczególnie ze strony książąt śląskich oraz w okresie wojny północnej.

W wyniku II rozbioru Polski w 1793 roku miasto znalazło się w granicach Królestwa Prus. Po kongresie wiedeńskim w 1815 roku rzeka Prosna stała się granicą między Prusami a Królestwem Polskim – Wieruszów został więc miastem granicznym, a jego przedmieście Podzamcze włączono do Prus jako Wilhelmsbrück. Prawa miejskie utracił w 1870 roku i odzyskał je dopiero po odzyskaniu niepodległości, w 1919 roku.

Klasztor paulinów – od fundacji do kasaty

Dzieje klasztoru oo. Paulinów w Wieruszowie są równie barwne, co historia całego miasta. Jego powstanie, zniszczenia i odbudowy na trwale wplotły się w lokalny krajobraz duchowy i architektoniczny. Poniżej przedstawiamy kilka przełomowych momentów.

Fundacja i pierwsze wieki

Początki konwentu wiążą się z osobą sędziego wieluńskiego Bernarda Wierusza. W 1401 roku ufundował on klasztor przy drewnianym kościółku pw. Świętego Ducha, stojącym u bram miasta, tuż nad Prosną. Od samego początku sercem świątyni był obraz Miłosierdzia Bożego, nazywany też wizerunkiem Pana Jezusa Pięciorańskiego – do dziś otaczany czcią i uznawany za cudowny.

Miejsce szybko stało się ważnym punktem na religijnej mapie regionu. Przez pierwsze stulecia zakonnicy rozwijali tu życie duchowe i kult maryjny, a świątynia przyciągała wiernych z okolicznych miejscowości. O sile tego kultu świadczyło powołanie w 1701 roku Bractwa Pięciorańskiego, zrzeszającego osoby oddane modlitwie przed cudownym obrazem.

Pożar i barokowa odbudowa

W 1612 roku zabudowania klasztorne strawił pożar. Z żywiołu ocalał jednak obraz Miłosierdzia Bożego, co uznano za znak szczególnej opieki. Po odbudowie kościoła w 1632 roku wizerunek ponownie umieszczono w ołtarzu, a jego kult jeszcze przybrał na sile. Później, na życzenie dziedzica Andrzeja Wierzbięty Wieruszowskiego, przeniesiono go do mniejszego ołtarza, gdzie znajduje się do dziś.

Konsekracja nowej, murowanej świątyni nastąpiła w 1680 roku, a dokonał jej biskup Mikołaj Oborski. W mensach ołtarzowych złożono wówczas relikwie świętych męczenników: Grzegorza, Maksyma i Witalisa oraz szczątki św. Kandydy. Wnętrze zyskało charakterystyczny, barokowy wystrój, który zachwyca przyjezdnych.

Aby lepiej zobrazować chronologię wydarzeń związanych z klasztorem, przygotowaliśmy zestawienie kluczowych dat:

Cudowny obraz i postać o. Augustyna Kordeckiego

Centralnym punktem kultu od początku istnienia konwentu pozostaje obraz Pana Jezusa Pięciorańskiego. Ta niezwykła ikona przedstawiająca Chrystusa Miłosiernego przetrwała pożar w 1612 roku, co utrwaliło przekonanie o jej cudownym charakterze. Wokół wizerunku rozwinęła się silna lokalna pobożność, której wyrazem było działające od 1701 roku Bractwo Pięciorańskie.

Z wieruszowskim klasztorem nierozerwalnie łączy się również postać o. Augustyna Kordeckiego, bohaterskiego obrońcy Jasnej Góry z czasów potopu szwedzkiego. Przybył on do Wieruszowa w 1673 roku z wizytacją i niespodziewanie zmarł 20 marca tego samego roku. Jego pobyt i śmierć w tym miejscu nadały klasztorowi dodatkowego znaczenia historycznego, łącząc go z jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach Rzeczypospolitej.

Augustyn Kordecki zmarł w wieku 70 lat podczas wizytacji wieruszowskiego konwentu, pozostawiając po sobie pamięć nieugiętego obrońcy narodowego sanktuarium.

Powrót paulinów i utworzenie sanktuarium

Po kasacie w 1864 roku zakonnicy musieli opuścić miasto, a klasztor przez długie dekady pozostawał poza ich opieką. Powrócili dopiero w 1983 roku – po blisko 120 latach nieobecności ponownie objęli kościół pw. Ducha Świętego i przywrócili mu dawny charakter. Stopniowo odtwarzali życie zakonne i przywracali blask podupadającej świątyni.

W 2001 roku hucznie obchodzono jubileusz 600-lecia przybycia paulinów do Wieruszowa. Kulminacją starań o podkreślenie wyjątkowości tego miejsca było podniesienie kościoła do rangi diecezjalnego sanktuarium Pana Jezusa Pięciorańskiego w 2009 roku. Dokonał tego biskup Stanisław Napierała, a wieruszowska świątynia stała się pierwszą w Polsce noszącą to wezwanie.

Co kryje wnętrze barokowej świątyni?

Współczesny wygląd kościoła w dużej mierze zawdzięczamy odbudowie z XVII wieku. Już po przekroczeniu progu uwagę przykuwa niezwykle bogaty wystrój. Wśród najcenniejszych elementów wymienia się:

• osiem bocznych ołtarzy zdobionych misternymi rzeźbami i złoceniami,
• ambonę wykonaną w podobnym, barokowym stylu,
• scenę ukrzyżowania w ołtarzu głównym,
• obrazy i detale sztukatorskie wypełniające niemal każdą wolną przestrzeń.

Całość dopełniają relikwie świętych męczenników złożone w ołtarzach, które nadają wnętrzu wyjątkową atmosferę i przypominają o wielowiekowej duchowej roli tego miejsca. Spacerując po kościele, można odnieść wrażenie, że barokowa dekoracja składa się w harmonijną opowieść o wierze i sztuce.